Uitdaging → Circulaire economie

Chemie in het hart van de circulaire economie

Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin
Share on email
Share on print

De sector streeft naar duurzame en circulaire producten om welvaart en welzijn te creëren binnen de grenzen van onze planeet.

In de chemie en farma draait alles om moleculen. De grond-, brand- en kunststoffen die de sector maakt, zitten – vaak ongezien – verwerkt in alle zowat aspecten van ons dagelijks leven. Van de verf op de muur tot de pijnstillers in het medicijnenkastje, van de valhelm van de fietser tot de zonnepanelen op het dak. Consumenten zijn zich vaak niet bewust van de cruciale rol die de chemie speelt in de vertrouwde voorwerpen die ze dag na dag gebruiken.

95%

Procent van alle producten en goederen in Europa die afhankelijk zijn van chemicaliën of chemische processen

Overal moleculen, overal chemie

De chemiesector zorgt rechtstreeks of onrechtstreeks voor vrijwel al het materiaal dat de samenleving draagt, beschermt, voedt en vervoert. Dat blijkt ook uit een studie van de Europese Commissie die aantoont dat liefst 95 procent van alle producten en goederen in Europa afhankelijk zijn van chemicaliën of chemische processen.

De chemie is dus een industrie die sterk verankerd zit in alle geledingen van onze samenleving en die verbonden is met zowat alle andere economische sectoren. Dit betekent dat de chemie vaak aan het begin staat van zeer complexe waardeketens. Die kunnen lokaal zijn, maar evengoed Europees of zelfs globaal.

Ontdek de visie op duurzaamheid van Sofie Bracke, adviseur circulaire economie bij essenscia

Economie van de toekomst

De sector van de chemie en life sciences is daarom een belangrijke hefboom om de transitie naar een circulaire economie te doen slagen. Dat is een mooie opportuniteit, maar ook een grote verantwoordelijkheid om mee de fundamenten te leggen van de kringloopeconomie van de toekomst.

Sector Initiative

Verbeterde grondstoffenefficiëntie op de BASF Antwerpen site

We zitten in de nadagen van een lineair gestructureerde economie. Daarin ontdoen we ons van producten en materialen aan het einde van hun gebruiksfase. Het wordt dan afval dat we in het beste geval recycleren, maar nog veel te vaak dumpen of verbranden. Zo gaan heel wat waardevolle stoffen en materialen verloren.

Een circulaire economie is principieel anders georganiseerd. Afval wordt grondstof en materialen circuleren in een gesloten kringloopmodel waarin ze zo lang mogelijk hergebruikt worden en hun maatschappelijke en economische waarde maximaal wordt benut. Dankzij die circulariteit zijn er minder nieuwe grondstoffen nodig en dat is winst voor het milieu.

Kringlopen is samenwerken

In een circulaire economie is het eindproduct of restproduct van het ene bedrijf de grondstof voor een ander bedrijf.

Zo kan productieafval uit de landbouw of voedingsindustrie als biogebaseerde grondstof ingezet worden in de chemiesector, terwijl chemische stoffen dankzij nieuwe technologieën nog meer en beter uit de afvalstromen van andere sectoren gerecupereerd kunnen worden. In een circulaire economie worden bedrijven in verschillende industrietakken dus nog meer dan vroeger afhankelijk van elkaar omdat het eind- of restproduct van de een de grondstof is voor de ander.

Deze vorm van industriële symbiose is al lang de normale gang van zaken in de chemie en life sciences waar nevenstromen, bijproducten en energie tussen bedrijven onderling worden uitgewisseld. Het wijdvertakte en fijnmazige pijpleidingennetwerk dat de chemiecluster in Antwerpen verbindt met de rest van België en Europa is daar een mooi voorbeeld van.

Kringlopen van materialen en energie stonden al in de negentiende eeuw in het grondplan van chemie-installaties. Sinds de oliecrisissen van de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw is het aanwenden van restwarmte en restproducten een industriële reflex geworden, binnen hetzelfde chemiebedrijf maar ook tussen verschillende naburige bedrijven.

Sector Initiative

InOpSys sluit water-en materiaalkringlopen on-site

Een circulaire economie gaat nog een stap verder. Daar waar industriële symbiose plaatsvindt tussen bedrijven in vaak duidelijk afgebakende industriezones, wil de circulaire economie de hele economie omvatten en dus ook de vele producten die we met z’n allen elke dag gebruiken. Dat heeft een zeer brede impact op onder meer aankoopprocedures, logistieke processen, financieringsmodellen en recyclagemethodes.

Kringlopen is vooruit denken

Via de innovaties die nu aan de gang zijn, bouwt de chemie aan de circulaire economie van morgen.

Circulair ondernemen begint bij circulair denken. In de ontwerpfase van een product of een proces moet al nagedacht worden hoe het product aan het einde van z’n levenscyclus toch opnieuw een tweede leven kan krijgen, of hoe het proces zo efficiënt mogelijk kan. Daarin schuilt de sterkte van de chemie omdat ze als geen ander kennis bezit over moleculen en materialen, over chemische en biotechnologische processen van creatie en transformatie.

Sector Initiative

Circulaire plastic hoezen dankzij Total en Valipac

Die kennis wordt continu uitgediept door toenemende investeringen in onderzoek en ontwikkeling. Via de innovaties die nu aan de gang zijn, bouwt de chemie aan de circulaire economie van morgen. Zo wordt volop geïnvesteerd in onderzoek naar klimaatneutrale grondstoffen zoals biomassa, gerecycleerde kunststoffen of zelfs CO2.

Moleculen van de toekomst

Voor biodegradeerbare materialen en moleculen wordt vooral gekeken waar hun eigenschap van natuurlijke afbreekbaarheid effectief van nut kan zijn, bijvoorbeeld wanneer chemische stoffen voorbestemd zijn om tijdens hun gebruik in aanraking te komen met het milieu. Zoals de smeerolie van kettingzagen in de bosbouw, afspoelbare cosmetica of de hechtingsdraadjes na een operatie.

Sector Initiative

Een alternatief ontijzingsmiddel ontwikkeld door Proviron

Bij het bedenken van nieuwe moleculen wordt ook systematisch gezocht naar stoffen die het veiligst zijn voor arbeider en consument, voor dier en plant. Veiligheid zit ingebakken in het DNA van de chemie en life sciences en vormt een permanent aandachtspunt bij elk innovatieproces.

Risico is niet gelijk aan gevaar

Alleen zijn de maatschappelijke baten van een potentieel gevaarlijke stof soms zo groot – zoals bij bepaalde katalysatoren die gigantische rendementswinsten opleveren in specifieke productieprocessen, of die noodzakelijk zijn om waterstof te produceren of nieuwe geneesmiddelen te ontwikkelen – dat verder onderzoek de moeite waard is, zelfs al heeft de stof intrinsiek gevaarlijke eigenschappen.

In de chemie en farma wordt vaak met toxische of bijtende stoffen gewerkt die erg gevaarlijk kunnen zijn. Maar dat gevaar is afhankelijk van hoe groot het risico is dat iets of iemand er aan wordt blootgesteld. Vergelijk het met een cobra. Als die levensgevaarlijke gifslang plots in je woonkamer rondkruipt is dat een groot risico. Als het dier in de zoo in een beveiligde kooi zit, is dat risico quasi nihil. In de chemie en life sciences is het net zo. Gevaarlijke chemische stoffen kunnen veilig gebruikt worden zolang de risico’s beheersbaar zijn.

Veilig en verantwoord ondernemen

4000

Aantal geregistreerde chemische stoffen in België

De Europese wetgeving REACH (Registratie, Evaluatie, Autorisatie en Restrictie van Chemicaliën) is er om mens en milieu optimaal te beschermen tegen de mogelijke risico’s die chemische stoffen kunnen opleveren. Het gaat daarbij niet enkel om chemische stoffen die in industriële productieprocessen worden toegepast, maar ook om stoffen die we in ons dagelijks leven gebruiken.

Deze Europese verordening verplicht ondernemingen om veiligheids- en gezondheidsrisico’s van chemische stoffen uitvoerig te testen voordat ze gebruikt mogen worden in productieprocessen of in producten die op de markt gebracht worden. De data van meer dan 22.000 stoffen zijn publiek beschikbaar op de website van het Europees Agentschap voor Chemische Stoffen (ECHA). Met bijna 4.000 geregistreerde stoffen hoort België bij de koplopers in Europa.

Zo zorgt REACH er voor dat Europa wereldwijd de toon zet op het vlak van veiligheid en circulariteit van chemische stoffen. Toch functioneert het systeem nog niet optimaal. Op het raakvlak tussen wetenschappelijk inzicht, industriële innovatie en politieke besluitvorming ontstaan vaak fricties. Dat kan soms leiden tot het openlijk in vraag stellen van beslissingen van erkende Europese agentschappen, waarna individuele lidstaten elk hun eigen weg gaan en er niet overal in Europa dezelfde regels gelden wat de interne markt verstoort.

Dit ondermijnt een systeem waarvoor we als welvaartsregio juist worden benijd. Een stabiel wettelijk beleidskader, dat risico’s in kaart brengt en ze passend beheerst, is daarom een blijvend werkpunt. Want alleen zo kan de chemiesector via haar moleculen en materialen actief bijdragen aan duurzame producten die lang hun waarde behouden in een circulaire economie en die na hun eerste gebruiksfase opnieuw gebruikt kunnen worden, al dan niet in dezelfde toepassing.

Maatschappelijk draagvlak

Sector Initiative

INEOS Styrolution en Indaver slaan handen in elkaar voor kringlooppolystyreen

De uitdagingen voor de circulaire economie zijn groot, divers en urgent. Innovatie is cruciaal voor nieuwe vormen van recyclage, slim eco-design, tot zelfs het leasen van chemicaliën. Daarvoor moeten nieuwe stoffen, technieken en processen ontwikkeld worden: chemisch, technisch of biotechnologisch van aard.

De veiligheid en duurzaamheid van die nieuwigheden beoordelen, is geen eenvoudige zaak. Wetenschap en technologie evalueert, producten veranderen en nieuwe chemicaliën worden ontwikkeld.

Daarom is er gelukkig een wetgevend kader om de risico’s van deze nieuwe producten en onzekerheden in te perken en te beheersen, al is de juridische integratie en de beleidscoördinatie van die wetgeving nog voor verbetering vatbaar. Transparante procedures en heldere besluitvorming zijn een must, net als een maatschappelijk draagvlak over wat een aanvaardbaar risiconiveau is.

Daarbij is het essentieel om op een wetenschappelijk gefundeerde manier de juiste keuzes te kunnen maken. Die complexe afweging spreidt zich uit over verschillende beleidsdomeinen. Dit vraagt om betrouwbare en vergelijkbare levenscyclusanalyses, multidisciplinaire samenwerking en zelfs de toepassing van digitalisering en artificiële intelligentie om sneller en nauwkeuriger te kunnen analyseren.

De cirkel sluiten

De chemie staat aan het begin van vele waardeketens en is daarom ideaal geplaatst om de cirkel van de circulaire economie te helpen sluiten.

Sector Initiative

BlueChem, de eerste incubator voor duurzame chemie in België

Dit alles illustreert dat er nood is aan de juiste talenten en vaardigheden om binnen en buiten de sector aan circulaire en zinvolle oplossingen te sleutelen. De chemie staat aan het begin van vele waardeketens en is daarom ideaal geplaatst om de cirkel van de circulaire economie te helpen sluiten. Maar met een handvol circulaire producten zijn we er nog niet. De circulaire economie is per definitie een samenwerkingsmodel dat nog te vaak afgeremd wordt door wettelijke drempels in bestaande regels.

Een circulaire economie heeft bovendien enkel slaagkans als ze competitief en rendabel is. Zij moet daarom een draagvlak krijgen bij financiers en overheden voor meer investeringen en vlottere vergunningen voor circulaire projecten. De overheid moet ook een strengere handhaving garanderen om te verzekeren dat geïmporteerde goederen aan de hoge Europese veiligheids- en kwaliteitseisen voldoen. Zo vermijden we dat de circulaire economie binnen Europa verstoord geraakt door minderwaardige materiaalstromen die niet hergebruikt kunnen worden.

Blijvende welvaart

De succesfactor van de chemie en life sciences zit in haar uitgebreide en gevarieerde aanbod aan producten die welzijn en levenskwaliteit waarborgen. Die maatschappelijke toegevoegde waarde inpassen in een circulair model moet de basismotivatie worden voor elke vorm van ondernemerschap. Een duurzame chemie is er een die past binnen de planetaire grenzen en zo blijvend voor welvaart kan zorgen.

 

 

Key challenges

  1. Ontwikkelen van nieuwe producten en diensten, in samenwerking met klanten en leveranciers, om de kansen van de circulaire economie optimaal te benutten.
  2. Opzetten van samenwerkingsverbanden en aanmoedigen van kennisdeling om de circulaire economie in de praktijk te brengen, van ecodesign tot afvalbeheer, om zo materialen op hun hoogst mogelijke waarde te behouden.
  3. Toepassen van levenscyclusanalyses als leidraad voor de duurzame selectie van grondstoffen en materialen.
  4. Zorgen voor een veilig en verantwoord gebruik van chemicaliën en stoffen doorheen de hele waardeketen via de toepassing van een wetenschappelijk gefundeerd productbeheer.
  5. Hanteren van een risico-gebaseerde benadering in de wetgeving en wegwerken van wettelijke drempels in de huidige regelgeving die de circulaire economie afremmen.

Deze website maakt gebruik van cookies om uw browse-ervaring te verbeteren (optimalisatie van de functionaliteiten van de site, het delen van inhoud op social media en het verzamelen van statistische gegevens). Door verder te browsen op onze website verklaart u zich akkoord met het gebruik van dergelijke cookies.